Thursday, February 02, 2006

Απαγορευμένες λέξεις





Στην αρχή της δημοσίευσης αυτής, βρίσκονται τρία σκίτσα. Το τρίτο στη σειρά έχει γίνει από τον αυστριακό καρτουνίστα Gerhard Haderer, και προέρχεται από την ιστοσελίδα που είναι αφιερωμένη στο βιβλίο του, «Η Ζωή του Ιησού» [9]. Πριν δύο χρόνια, το Συμβούλιο Πλημμελειοδικών Αθηνών επιβεβαίωσε την κατάσχεση των βιβλίων του [1], με την αιτιολογία

«…ότι όλο το περιεχόμενο των ως άνω βιβλίων αποτελεί, κατά τρόπο χονδροειδή και χυδαίο, περιφρονητική και υβριστική εκδήλωση προς το πρόσωπο και την όλη ζωή του Ιησού Χριστού, η Γέννηση, η Σταύρωση και η Ανάσταση του οποίου αποτελούν την πεμπτουσία της πίστης όλων των Χριστιανών και σκοπεύει φανερά στην ένδειξη περιφρονήσεως, κατά τρόπο χλευαστικό, χωρίς να υπάρχει στο όλο κείμενο ούτε ίχνος αντικειμενικής κριτικής και ελέγχου των δογμάτων της χριστιανικής θρησκείας. Ενδεικτικά, σε σύνολο είκοσι εικονογραφημένων σελίδων, γίνεται αναφορά στην εισπνοή από τον Ιησού δέκα περίπου φορές λιβανιού, το οποίο στην τελευταία σελίδα, με επισημείωση του συγγραφέα, παραλληλίζεται με το χασίς, παρουσιάζοντας έτσι τα περιγραφόμενα στο βιβλίο θαύματα του Ιησού ως απόρροια της χρήσης ναρκωτικών ουσιών, με απώτερο σκοπό την είσπραξη χρημάτων, διακωμωδώντας έτσι την όλη ζωή και τα θαύματα του Ιησού»

(Είναι δύσκολο να πάρει κανείς αυτό το κείμενο στα σοβαρά, και να ρωτήσει, π.χ., γιατί η διακωμώδηση, ακόμα και η χλεύη, ισοδυναμεί με ύβρη...). Κατά το άρθρο 14§3 του Συντάγματος,

«…η κατάσχεση εφημερίδων και άλλων εντύπων, είτε πριν από την κυκλοφορία είτε ύστερα από αυτή, απαγορεύεται. Kατ’ εξαίρεση επιτρέπεται η κατάσχεση, με παραγγελία του εισαγγελέα, μετά την κυκλοφορία: α) για προσβολή της χριστιανικής και κάθε άλλης γνωστής θρησκείας…»

Επίσης, τα σχετικά άρθρα του Ποινικού Κώδικα βρίσκονται στο Έβδομο Κεφάλαιο (με τίτλο «Επιβολή της Θρησκευτικής Ειρήνης») του Δεύτερου Βιβλίου, και είναι τα εξής:

Άρθρο 198
Κακόβουλη βλασφημία

Με φυλάκιση μέχρι δύο ετών τιμωρείται όποιος δημόσια και κακόβουλα βρίζει με οποιονδήποτε τρόπο το Θεό.
Όποιος, εκτός από τη περίπτωση της παρ.1, εκδηλώνει με βλασφημία έλλειψη σεβασμού προς τα θεία, τιμωρείται με φυλάκιση μέχρι τριών μηνών.

Άρθρο 199
Καθύβριση θρησκευμάτων

Όποιος δημόσια και κακόβουλα καθυβρίζει με οποιονδήποτε τρόπο την Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία του Χριστού ή άλλη θρησκεία ανεκτή στην Ελλάδα τιμωρείται με φυλάκιση μέχρι δύο ετών.

Πριν από λίγες μέρες, το πρώτο και το δεύτερο σκίτσο (μαζί με αρκετά ακόμα) δημοσιεύτηκε σε μια δανική εφημερίδα. Οδήγησε, σύμφωνα με δημοσιογραφικές αναφορές [2],

« σε διαμαρτυρίες στα αραβικά έθνη, διπλωματικές κυρώσεις και απειλές θανάτου».

Σήμερα αναδημοσιεύεται από πολλές ευρωπαϊκές εφημερίδες. Ίσως η πιο εύγλωττη είναι η Die Welt, η οποία γράφει ότι [3]

« η δημοκρατία είναι η θεσμική μορφή της ελευθερίας της έκφρασης. Στην Δύση, δεν υπάρχει δικαίωμα προστασίας από τη σάτιρα…»

Η France-Soir, ένα tabloid, προσθέτει ότι [4]

«κανένα θρησκευτικό δόγμα δεν μπορεί να επιβληθεί σε μία δημοκρατική, κοσμική κοινωνία»

Δυστυχώς, ο αρχισυντάκτης της France-Soir απολύθηκε για την επιλογή του αυτή [5]. Η πράξη αυτή εντάσσεται σε ένα πολύ ανησυχητικό πρόσφατο μοτίβο: το outsourcing της κρατικής λογοκρισίας. Όργανα επιβολής της δεν είναι πλέον κρατικές υπηρεσίες. Τον ρόλο αυτό παίζουν ομάδες πίεσης με ιδιαίτερες ευαισθησίες και ιδιωτικές εταιρίες, αιχμάλωτες των ίδιων τους των επενδύσεων σε ανελεύθερες –αλλά ευκατάστατες- χώρες. Εκτός από τις υποθέσεις του Salman Rushdie και το μποϊκοτάρισμα των δανικών προϊόντων στην Μέση Ανατολή, μπορεί κάποιος να αναφέρει και το φιλτράρισμα των ιστοσελίδων: για παράδειγμα, αν βρίσκεσαι στην Κίνα, μηχανές αναζήτησης όπως το Google δεν εμφανίζουν ιστοσελίδες με λέξεις «ενοχλητικές», όπως «Τιεν Αν Μεν», «ανθρώπινα δικαιώματα» και «Θιβέτ». Η απάντηση του Google ήταν ότι, όπως όλες οι εταιρίες, πρέπει να συμμορφώνεται με τους νόμους της χώρας που εδρεύει –νόμους, τους οποίους δεν έχει την δύναμη να αλλάξει [6]. Οι «Δημοσιογράφοι χωρίς Σύνορα», όμως, γράφοντας στον ιδρυτή και πρόεδρο της εταιρίας Google [7], έθεσαν το θέμα διαφορετικά :

«… σας ζητάμε να απορρίψετε την αυτολογοκρισία. Αν οι κινεζικές αρχές θέλουν να απαγορεύσουν κάποιους δικτυακούς τόπους, ας το κάνουν μόνες τους. Ήδη το κάνουν. Θα ήταν όμως εξαιρετικά δυσάρεστο αν συμμετείχατε ο ίδιος σε κυβερνητικές πολιτικές περιστολής της ελευθερίας του τύπου....»

Τέτοιες ώρες, όμως, πρέπει να απαντηθεί το βασικό ερώτημα: γιατί πρέπει ο καθένας να

«μπορεί να εκφράζει και να διαδίδει προφορικά, γραπτά και δια του τύπου τους στοχασμούς του»

όπως απαιτεί το άρθρο 14§1 του Συντάγματος;

Το ζήτημα είναι φυσικά τεράστιο. Μία κοινωνία που περιστέλλει την «ελευθερία διάδοσης των στοχασμών» έχει αποφασίσει ότι η αλήθεια είναι ένα έτοιμο προϊόν, και όχι απόρροια έρευνας και αναζήτησης . Κάποτε, γύρω στον Διαφωτισμό, αποφασίσαμε ότι καλή κοινωνία είναι η ελεύθερη κοινωνία. Όμως, μία ελεύθερη κοινωνία δεν φοβάται την ιδεολογική πρόκληση που τις θέτουν όσοι δεν συμμερίζονται τις κεντρικές της αρχές. Έτσι, η «διάδοση των στοχασμών» ενσωματώνει μια ισορροπία μεταξύ αλλαγής και σταθερότητας, μεταξύ υγιούς πολυφωνίας και αναγκαίου consensus.
Ο οικονομολόγος του 19ου αιώνα Walter Bagehot κάποτε έγραψε ότι

«οι διώξεις στις χώρες με διανόηση ("intellectual countries") φέρνουν μία επιφανειακή ομοφωνία, αλλά κάτω από αυτή υπάρχει ένα έντονη, συνεχής, αδυσώπητη αμφιβολία...»

Αυτή η αδυσώπητη αμφιβολία ταλαιπωρεί το κακόμοιρο αυτό Συμβούλιο Πλημμελειοδικών, που, μέσα στην απορία του, ψάχνει σε ένα cartoon την αντικειμενική κριτική μίας θρησκείας. Αλλα χωρίς ελευθερία της έκφρασης, δεν υπάρχει ούτε συμμετοχή ούτε συναίνεση, ούτε πολιτική ούτε δημοκρατικό κράτος. Και όπως καθημερινά μας υπενθυμίζουν, δεν υπάρχει χωρισμός εκκλησίας και κράτους στην Ελλάδα...Μα το πιο σημαντικό είναι η ανθρώπινη ανάγκη της προσωπικής πραγμάτωσης - της αναζήτησης της γνώσης, της διαμόρφωσης προσωπικών απόψεων, της επικοινωνίας αναγκών, προτιμήσεων και φόβων . Έτσι, η ελευθερία «διάδοσης του στοχασμών» [8]


«…είναι μία συνέπεια της άποψης ότι οι επιτρεπτές εξουσίες του κράτους είναι μόνο όσες θα αναγνώριζαν οι πολίτες, χωρίς παύσουν να θεωρούν τους εαυτούς τους ως ίσα, αυτόνομα και ορθολογικά όντα…Με την λέξη «αυτόνομα» εννοώ ότι έχουν την εξουσία να αποφασίσουν σε τι να πιστεύουν, σταθμίζοντας αντίθετες αιτιολογίες για τις ενέργειές τους…Ένα αυτόνομο πρόσωπο δεν μπορεί να αποδεχτεί την κρίση των άλλων σχετικά με το τι πρέπει να πιστέψει η να κάνει. Μπορεί να βασιστεί στην κρίση τους, μα όταν το κάνει, πρέπει να είναι έτοιμος να προβάλλει τους δικούς του λόγους, για τους οποίους πιστεύει ότι η κρίση των άλλων είναι η σωστή , ζυγίζοντας την αποδεικτική της αξία απέναντι σε αντίθετα επιχειρήματα …»

Να λοιπόν ένας βασικός λόγος - για να μάθουν όλοι οι λογοκριτές τι είναι αυτό που τους εξοργίζει, και τι είναι αυτό που είναι τόσο πολύτιμο για αυτούς. ..


  1. Συμβούλιο Πλημμελειοδικών Αθηνών 882/26.2.2003.

  2. Μukhammad cartoon row intensifies .

  3. Cartoon row spreads into Europe .

  4. Αnger as Paris newspaper prints cartoon of the Prophet .

  5. Μuhammad cartoon editor sacked

  6. Internet firms "bowed to Beijing" .

  7. RSF: Letter to Larry Page and Sergey Brin: "Will you agree to censor Google?" Το Google τελικά υποχώρησε στις κινεζικές απαιτήσεις στις 25.1.2006.

  8. Scanlon, A Theory of Freedom of Expression, Philosophy and Public Affairs 1(2), 1971.
  9. http://www.ueberreuter.at/daslebendesjesus/.