Friday, February 10, 2006

O 85ος άνθρωπος


Ο
James Maxwell Coatzee – ο νοτιοαφρικανός που κέρδισε το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 2003- έγραψε [1] κάποτε ότι ο

«λογοκριτής προσδοκεί την ημέρα που όλοι θα αυτολογοκρίνονται, έτσι ώστε να μπορέσει να πάρει την σύνταξή του».

Η μέρα αυτή πλησιάζει. Τις τελευταίες ημέρες, ακούστηκαν όλα τα δυνατά επιχειρήματα υπέρ της αυτολογοκρισίας. (Ήδη ο ανεκδιήγητος κ. Frattini – ο Ευρωπαίος Επίτροπος Δικαιοσύνης- ζητάει από τα ευρωπαϊκά μέσα να υιοθετήσουν ένα κώδικα αυτολογοκρισίας.) Για παράδειγμα:

Α. Προκαλείτε. «Ανοιχτή πρόκληση» είναι για τον πρόεδρο Chirac η απόφαση ορισμένων γαλλικών μέσων να παρουσιάσουν τις επίμαχες γελοιογραφίες στους αναγνώστες τους. Για το Βατικανό ,

«… η ελευθερία της σκέψης και της έκφρασης δεν περιέχει το δικαίωμα προσβολής των θρησκευτικών αισθημάτων των πιστών.. ..Η αρχή αυτή προφανώς εφαρμόζεται σε κάθε θρησκεία. Κάθε μορφή υπερβολικής κριτικής η διακωμώδησης των άλλων καταδεικνύει έλλειψη ανθρώπινης ευαισθησίας και σε μερικές περιπτώσεις συνιστά απαράδεκτη πρόκληση…» .

Άλλωστε, όταν προκαλείς, είσαι εσύ υπεύθυνος, και όχι ο δράστης: αυτός έχει το δικαίωμα να παρασύρεται από τα πάθη του. Είναι σαν να κατηγορείς μια γυναίκα ότι προκάλεσε τον βιασμό της, γιατί ντυνόταν προκλητικά. Ή, όπως το θέτει ο Επίτροπος Δικαιοσύνης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας,

«…Σέβομαι την ελευθερία του λόγου, αλλά συγγνώμη, δηλώσεις που μόνο προκαλούν, και συμβάλλουν στην ριζοσπαστικοποίηση, πρέπει να αποφεύγονται…»

Το πρόβλημα με το επιχείρημα είναι ότι [2]

«κάθε ιδέα είναι μια πρόκληση (incitement)».

Άλλωστε, όπως σημείωσε και ο Συνήγορος Του Πολίτη, καταδικάζοντας τη στάση του Οργανισμού Προβολής Του Ελληνικού Πολιτισμού κατά την έκθεση Outlook [3]

«…το αντίστροφο, δηλαδή η ματαίωση ή συρρίκνωση της εκδηλώσεως εξ αιτίας του ενδεχομένου παρανόμων πράξεων, θα εγκαθίδρυε, εμμέσως, καθεστώς συναπόφασης και συναρμοδιότητας των κοινωνικών θυλάκων μισαλλοδοξίας ομού με τα συντεταγμένα πολιτειακά όργανα…»


Β. Είστε ασεβείς. Ο κ. Παρασκευαίδης καταδικάζει

«… την λοιδορία και την γελοιοποίηση θρησκευτικών προσώπων ή συμβόλων. Όπως καταδικάζουμε και κάθε βίαιη αντίδραση από μέρους εκείνων που θίγονται από τις προσβολές και προκλήσεις και φθάνουν σε δραματικές και καταστροφικές υπερβολές…».

Το επιχείρημα της ασέβειας λειτουργεί καλύτερα με τους απαραίτητους συμψηφισμούς. Σύμφωνα με την πρόσφατη ανακοίνωση της Ευρωμεσογειακής Διάσκεψης

«καταδικάζει κάθε έλλειψη σεβασμού απέναντι στις θρησκείες, αλλά και την προσφυγή στη βία …».

(Στο παράδειγμα του βιασμού, το αντίστοιχο θα ήταν να «καταδικάζουμε τον βιασμό, αλλά και το προκλητικό ντύσιμο…»).

Είναι αλήθεια ότι το ΕΔΔΑ – σε δύο τουλάχιστον ατυχείς αποφάσεις του [4]- έχει αποφανθεί ότι οι νόμοι κατά της βλασφημίας είναι σύμφωνοι με την Ευρωπαϊκή Διακήρυξη Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Μερικοί, όμως, είναι έτοιμοι για το επόμενο βήμα: από την «βλασφημία» στην «λοιδορία», και από την «υπερβολική κριτική» στην «έλλειψη σεβασμού». (Και μετά; Ίσως στην «έκφραση κριτικής» ή «δυσφορίας»;). Και αυτό αφορά και την κατάπτυστη –όσο και κωμική- στάση του ελληνικού τύπου, που δεν δημοσιεύει τις γελοιογραφίες, μήπως καταλάβει κανείς πόσο ανώδυνες είναι.

Κάποιοι άλλοι, πιο διακριτικά, χρησιμοποιούν την γλώσσα των κοινωνικών συμβάσεων. Μία καθηγήτρια της ιστορίας της τέχνης επιχειρηματολογεί ως εξής :

«…θα ήταν εύκολο, στο όνομα της ελευθερίας να απαντήσει κανείς ότι όχι μόνο καλλιτέχνες αλλά και όλοι έχουμε δικαίωμα, άμα και υποχρέωση, στην ελευθερία της έκφρασης. Θα ήταν το ίδιο εύκολο, στο όνομα της προσβολής των οσίων και ιερών, ατόμου ή κοινωνικού συνόλου, να απαντήσει κανείς ότι δεν έχουμε δικαίωμα καλλιτέχνες και απλοί πολίτες να θίξουμε τα "πιστεύω" του άλλου. Ωστόσο, είμαστε όλοι κοινωνικά όντα, που ζούμε εν μέσω κοινωνικών συμβάσεων, καλλιτέχνες και μη. Οποιαδήποτε απάντηση, μονολεκτική, θετική ή αρνητική, θα αγνοούσε την πολυπλοκότητα των κοινωνικών φαινομένων και τότε θα ήμασταν είτε λαϊκιστές είτε φονταμενταλιστές».

Αφήνοντας κατά μέρος την εξομοίωση της ελευθερίας του λόγου με λαϊκισμό (και, στην συνέχεια, της ελευθερίας του λόγου με τον φονταμενταλισμό), πρέπει να σημειώσει κανείς ότι οι ατομικές ελευθερίες παρέχουν προστασία ακριβώς απέναντι στις κοινωνικές συμβάσεις της πλειονότητας. Επιπλέον, δεν υπάρχει σύγχρονη, πολυπολιτισμική κοινωνία- αλλά ένα άθροισμα «φυλών»- χωρίς δικαίωμα εξόδου από τις συμβάσεις αυτές [5]. Είναι φυσικό οι θρησκευτικοί ηγέτες να αντιδρούν. Ωστόσο, ακόμα και αν οι βίαιες αντιδράσεις όντως εκφράζουν τις παραδοσιακούς κανόνες μίας μουσουλμανικής κοινότητας, γιατί κανείς δεν διαφυλάσσει το δικαίωμα εξόδου του μουσουλμάνου συμπολίτη – το δικαίωμα του να απορρίψει, ολικά ή μερικά, την «ορθόδοξη» άποψη της θρησκευτικής του κοινότητας; Αυτό το δικαίωμα, που αρνείται ο Frattini στο Ευρωπαίο μουσουλμάνο, διεκδικούν δύο Αιγύπτιοι blogger. Ο ένας σημειώνει ότι τα σκίτσα δημοσιεύθηκαν τον περασμένο Οκτώβρη στην εφημερίδα του Καϊρου Al-Fagr, ενώ ο άλλος αναρωτιέται

«αν τώρα θα μποϋκοτάρουμε και την Αίγυπτο».

Επιπλέον, το επιχείρημα αυτό δουλεύει και προς την αντίθετη κατεύθυνση. Κανείς δεν μας εξηγεί γιατί όσοι δεν είναι μουσουλμάνοι δεσμεύονται από την απαγόρευση απεικόνισης του Μωάμεθ.

Γ. Είστε ανεύθυνοι. Ο Κόφι Ανάν, ο Χαβιέρ Σολάνα από την Ευρωπαϊκή Ένωση και ο επικεφαλής του Οργανισμού Ισλαμικής Διάσκεψης Εκμελεντίν Ιχσάνογλου, πιστεύουν

«… ότι η ελευθερία του Τύπου σημαίνει ευθύνη και διακριτικότητα, ενώ πρέπει να γίνονται σεβαστά τα πιστεύω άλλων θρησκειών. Πιστεύουμε όμως ακόμα ότι οι πρόσφατες πράξεις βίας ξεπέρασαν τα όρια της ειρηνικής διαμαρτυρίας».

Όλοι αυτοί συγχέουν (ηθελημένα;) δύο διαφορετικές έννοιες ευθύνης: άλλη η ηθική ευθύνη κάθε ανθρώπου για τις πράξεις του - ο έπαινος ή ο ψόγος που αυτές επισύρουν. Και άλλη η νομική ευθύνη, την οποία η άσκηση ενός δικαιώματος αποκλείει. Οι άνθρωποι που βάζουν σε κίνδυνο την ζωή τους για να σώσουν κάποιους άλλους είναι άξιοι επαίνου, αλλά είναι δικαίωμά τους, αν το επιθυμούν, να μην το κάνουν. Οι γελοιογράφοι της Jyllands-Posten είναι βέβαια ηθικά υπεύθυνοι για τις ενέργειες τους. Όμως αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να κλειστούν φυλακή, ή να πληρώσουν πρόστιμα. Άλλωστε, η απόδοση ηθικής ευθύνης προϋποθέτει την ύπαρξη μίας ελευθερίας η ενός δικαιώματος . Αντίθετα, αν ο Javier Solana και ο Κofi Anan υπονοούν ότι υπάρχει ένα έλλειμμα νομικής ευθύνης , τότε αυτοί είναι που προσκαλούν τον κάθε «θύλακα μισαλλοδοξίας» να το καλύψει με τους δικούς τους νόμους. Η αντίθετη άποψη θα έβγαζε τις ατομικές ελευθερίες από το πεδίο που ορίζουν έννοιες όπως νόμιμο ή παράνομο, δικαίωμα ή υποχρέωση, και την έβαζε σε ένα άλλο πεδίο που ορίζουν έννοιες όπως ηθικό και ανήθικο, εύστοχο και άστοχο, διακριτικό και αδιάκριτο.

Το χειρότερο με το επιχείρημα αυτό όμως είναι η αναπόφευκτη «λογοκριτική πλειοδοσία» που θα προκαλέσει. Αν ο μουσουλμάνος συμπολίτης μου μπορεί να απαγορεύσει κάτι που θεωρεί αδιάκριτο ή ανεύθυνο, γιατί όχι και εγώ; Τι κάνει τις δικές του ευαισθησίες άξιες μεγαλύτερου σεβασμού, και την προστασία της δικιάς του προσωπικότητας σημαντικότερη; Είναι οι μουσουλμάνοι η μόνη ευάλωτη ομάδα σε μία δυτική κοινωνία, ή μήπως, σε κοινωνίες κατά βάση κοσμικές, η μόνη άξια προστασίας πτυχή της προσωπικότητας είναι η θρησκεία;

Δ. Υπερβαίνετε τα όρια. Η γλώσσα των ορίων είναι φυσική σε όσους ανησυχούν για την τήρηση της τάξη. Τα συνταγματικά δικαιώματα είναι λιγότερο καθορισμός ορίων όσο εντολές μεγιστοποίησης [6]: απαιτούν την πραγματοποίηση των δικαιωμάτων στον μέγιστο δυνατό βαθμό, που επιτρέπουν οι πραγματικές και οι νομικές δυνατότητες. Το ίδιο ισχύει και όταν συγκρούονται, όπως –υποτίθεται- στην περίπτωση των δανικών σκίτσων. Η «Σύνοψη Διαμεσολάβησης του Συνηγόρου του Πολίτη» για την λογοκρισία του πίνακα του Thierry de Cordier στην έκθεση Outlook δείχνει πώς μπορεί να συντελεστεί η μεγιστοποίηση αυτή [3]:

«…ο Συνήγορος του Πολίτη διατηρεί αμφιβολίες για την ορθότητα της έμπρακτης
τελικής επιλογής, δηλαδή του ολοκληρωτικού περιορισμού του προαναφερθέντος νομίμου συμφέροντος, εφ’ όσον παρίστατο δυνατή, ως εναλλακτική διέξοδος, η πρακτική εναρμόνισή τους, όπως, λόγου χάριν, με μετακίνηση του επίμαχου έργου τέχνης σε ξεχωριστή αίθουσα και ανάρτηση εμφανούς προειδοποίησης ότι ενδέχεται να προσβληθούν τα θρησκευτικά συναισθήματα όσων αποφασίσουν να εισέλθουν στο χώρο αυτό…»

Θα μπορούσε κάποιος να κατηγορήσει την Jyllands-Posten επειδή δεν προειδοποίησε τους τακτικούς μουσουλμάνους αναγνώστες, ή επειδή δεν δημοσίευσε την γνώμη τους. Επειδή οι γελοιογραφίες δεν βρίσκονταν σε κάποιο σφραγισμένο ένθετο, ή αφορούσαν μία μόνο θρησκεία. Κανείς δεν το κάνει όμως. Άλλωστε, η εφημερίδα έλαβε κάποιες από τις προφυλάξεις αυτές.

Ε. Τι προθέσεις έχετε ; Η επίτροπος του ΟΗΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα Louise Arbor ζητά από τον δανό πρωθυπουργό - τον εκλεγμένο ηγέτη μίας δημοκρατίας- να απαντήσει αν

«τα σκίτσα προσβάλλουν (insult) ή απαξιώνουν (discredit)».

Όταν δεν μπορείς να καταδικάσεις κάποιον για τις πράξεις του, μπορείς, ενδεχομένως να ενοχοποιήσεις τις προθέσεις του. Δυστυχώς, τα δικαιώματα είναι σφαίρες αυτονομίας, μέσα στις οποίες οι προθέσεις δεν έχουν νομική σημασία. Κατά τα άλλα, ισχύουν όσα ειπώθηκαν στο (Γ). Αλήθεια, τι προθέσεις είχαν όσοι, χθες το βράδυ, πέρασαν μερικές ώρες με το σύντροφό τους, ασκώντας το δικαίωμα της ιδιωτικής ζωής μακριά από κρατικές και μη εξουσίες; Ήταν ηδονή, συντροφικότητα ή κάτι άλλο; Τι προθέσεις έχουν υπερασπίζονται την θρησκευτική τους ελευθερία; Μήπως πρέπει πρώτα να απαντήσουν, μαζί με τον «Υποψήφιο» της Sylvia Plath [7], κάποιο ερωτηματολόγιο;

Πρώτον, είσαι δικός μας άνθρωπος;
Είναι γυάλινο το μάτι σου, ψεύτικα τα δόντια σου, έχεις δεκανίκι,
Σιδεράκια ή άγκιστρο,
Λαστιχένια στήθη ή λαστιχένιο στήριγμα,
Ράμματα που να δείχνουνε ότι κάτι λείπει; Όχι,όχι; Τότε
Πως μπορούμε να σου δώσουμε οτιδήποτε;


ΣΤ. Ούτως ή άλλως, δεν είναι απαραίτητο να πείτε τίποτα . Για παράδειγμα, το CNN ισχυρίζεται

«ότι επέλεξε να μην δείξει τις γελοιογραφίες από σεβασμό για το Ισλάμ»

και ότι

«το δίκτυο πιστεύει ότι ρόλος του είναι να καλύπτει τα γεγονότα χωρίς να εξάπτει τα πνεύματα…».

Και όμως. Ακόμα και αν [8]

«…. όλη ανθρωπότητα είχε την ίδια γνώμη, και ένας άνθρωπος διαφωνούσε, η αποσιώπηση του τελευταίου θα ήταν τόσο άδικη όσο η αποσιώπηση όλης της ανθρωπότητας, αν ο τελευταίος μπορούσε να την επιβάλλει…»

Άλλωστε, κάθε περιστολή της ελευθερίας του λόγου περιέχει μία «παραδοχή αλάθητου» [8] -εξού και ο εκκλησιαστικός ζήλος. Και όσο πιο μεστή, πλούσια είναι η κοινή γλώσσα μίας κοινωνίας, τόσο τα μέλη της θα έχουν την δυνατότητα να επικοινωνούν με ένα λόγο σύνθετο και γεμάτο αποχρώσεις. Αυτός, άλλωστε, είναι και ο λόγος για τον οποίο τα κράτη διατηρούν ένα «πλούσιο απόθεμα συγκριτικών και απεικονιστικών συλλογών τέχνης» και ενισχύουν «μία παράδοση καινοτομίας»[9]. Ένας πρώην υπουργός πολιτισμού έδειχνε να συμφωνούσε, όταν, στο άνοιγμα της έκθεσης Outlook το 2003, είχε τον παρακάτω διάλογο με τους δημοσιογράφους:


ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟΣ: Για ποιους καλλιτέχνες είστε υπερήφανοι που συμμετέχουν;
ΕΥ.ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ: Για όλους.
ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟΣ: Βοηθήστε μας, δεν μπορούμε να αναφέρουμε 85 ονόματα.
ΕΥ.ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ: Και όμως αν γινόντουσαν 85 ατομικές εκθέσεις, η κάθε μια από αυτές θα μπορούσε ίσως να ήταν ένα μεγάλο γεγονός στην Ελλάδα. Ευχαριστούμε πολύ.

Καλή νύχτα, και καλή τύχη», θα ήταν ένας καλύτερος τρόπος να κλείσει την συνέντευξη…).

Εκ των υστέρων, τα επιχειρήματα αυτά δεν είναι τυχαία. Οι θρησκευτικοί ηγέτες απαιτούν σεβασμό. Η ιστορικός της τέχνης και ακαδημαϊκός μιλάει για τις, τόσο σημαντικές στην καλλιτεχνική δημιουργία, κοινωνικές συμβάσεις. Οι διεθνείς οργανισμοί έχουν λίγες πραγματικές εξουσίες, και επιλέγουν την γλώσσα της ευθύνης και της διακριτικότητας. Τα δίκτυα δεν θέλουν να χάσουν τηλεθεατές. Οι πολιτικοί ανησυχούν για την δημόσια τάξη, και αντί να την εγγυηθούν, αποδοκιμάζουν «προκλήσεις». Κρίμα που όλοι ξεχνούν ότι χωρίς την ελευθερία του λόγου ούτε τα επαγγέλματα ούτε τα αξιώματά τους έχουν κάποιο λόγο ύπαρξης.

  1. J.M. Coatzee, Giving Offense : Essays on Censorship , University of Chicago Press.

  2. Every idea is an incitement, από την άποψη της μειοψηφίας στην απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου των ΗΠΑ Gitlow vs. New York (1920). Αυτή αφορούσε την δίωξη ενός αναρχικού συνδικαλιστή για ένα «μανιφέστο» που διένειμε, με το οποίο ζητούσε την εγκαθίδρυση σοσιαλιστικού καθεστώτος μέσω απεργιών και «ταξικής δράσης». Η δίωξη επικαλέστηκε ένα «αντιτρομοκρατικό» νόμο του 1902 (Criminal Anarchy Act), ο οποίος απαγόρευε την ανατροπή της κυβέρνησης με βίαια μέσα. Ο Gitlow προσπάθησε ανεπιτυχώς να πείσει το δικαστήριο ότι δεν υπήρχε καμία ενέργεια στην έκδοση του μανιφέστου, και ότι διωκόταν απλώς για τον λόγο και τις ιδέες του. Η πλειοψηφία επικαλέστηκε νομικές θεωρίες για την υποκίνηση και την πρόκληση.

  3. Σύνοψη Διαμεσολάβησης- Απομάκρυνση Εικαστικού Έργου Από Έκθεση ως Προσβλητικού Για Τα Θρησκευτικά Συναισθήματα, από αυτή την ιστοσελίδα.

  4. Πρόκειται για τις Wingrove κατά Ηνωμένου Βασιλείου της 25ης Νοεμβρίου 1996 και Otto-Preminger-Institut κατά Αυστρίας της 20ης Σεπτεμβρίου 1994. Η πρώτη, ειδικά, αφορούσε μία ταινία με τον τίτλο Visions of Ecstasy που «συνδύαζε το σαρκικό πάθος με την θρησκευτική έκσταση». Όμως, τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά, γιατί στην υπόθεση Cumpănă and Μazăre κατά Ρουμανίας της 17ης Δεκεμβρίου 2004, η οποία μεταξύ άλλων αφορούσε άλλη μία από τις τόσο ενοχλητικές γελοιογραφίες, το δικαστήριο βρήκε ότι το άρθρο 10 της ΕΣΔΑ παραβιάστηκε. Κρίσιμο εδώ ήταν το γεγονός ότι το δημοσίευμα και η γελοιογραφία αφορούσαν θέμα δημόσιου ενδιαφέροντος.

  5. Κymlicka, Multicultural Citizenship: A Liberal Theory of Minority Rights, Clarendon Press, 1985, σ.81.

  6. Alexy, Constitutional Rights, Balancing,and Rationality, Ratio Juris 16 (2), June 2003 (131–40).

  7. Λαϊνά, Ξένη Ποίηση του 20ου αιώνα-Επιλογές από Ελληνικές Μεταφράσεις, Λωτός, 1989, σ. 421.

  8. All silencing of discussion is an assumption of infallibility, στον Mill, On Liberty, από την ανθολογία Morgan, Classics of Moral and Political Theory, Hackett, 1992.

  9. Dworkin, A Matter of Principle, Harvard University Press, 1985.

Saturday, February 04, 2006

Δίπλα στο σώμα




Ο απόρρητος χώρος που δημιουργεί ένα κινητό τηλέφωνο είναι ταυτόχρονα μικρότερος και μεγαλύτερος από αυτόν της σταθερής τηλεφωνίας. Μικρότερος, γιατί το κινητό μας ακολουθεί και σε δημόσιους χώρους. Μεγαλύτερος, γιατί, σε αντίθεση με τα σταθερά τηλέφωνα, οι χρήστες τα έχουν πάντα δίπλα στο σώμα τους. Η διαφορά φαίνεται όταν δύο άνθρωποι - για παράδειγμα, δύο συμφοιτητές – συγκατοικούν. Χρησιμοποιούν τη σταθερή γραμμή σε ώρες διαφορετικές, και μόνο αν βρίσκονται σπίτι. Αντίθετα, έχουν τα κινητά τους πάντα μαζί. Μια διεύθυνση, δύο ζωές .

Όλοι ξέρουμε ότι η χρήση ενός κινητού τηλεφώνου προϋποθέτει τη λήψη και τη μετάδοση πληροφοριών μέσω κεραιών. Λίγοι όμως γνωρίζουν τον πλούτο των πληροφοριών που έχουν στη διάθεσή τους οι εταιρείες κινητής τηλεφωνίας, καθώς ή το γεγονός ότι μπορούν να τις διακρατούν απεριόριστα. Κινητά τηλέφωνα με δυνατότητες GPS μπορούν να λαμβάνουν συγχρονισμένα σήματα από τέσσερις δορυφόρους. Αυτά αρκούν για ένα τρισδιάστατο εντοπισμό του ιδιοκτήτη με μεγάλη ακρίβεια. Χωρίς δυνατότητες GPS, τα κινητά τηλέφωνα χρησιμοποιούν τις πληροφορίες που παρέχουν οι κεραίες των εταιριών κινητής τηλεφωνίας. Κάθε κεραία είναι εφοδιασμένη με δέκτες, οι οποίοι λαμβάνουν σήματα από κινητά τηλέφωνα στην περιοχή της. Έτσι, στην περίπτωση μιας «εισερχόμενης» κλήσης, η κεραία καταγράφει την γωνία ή το χρονικό διάστημα μετάδοσης του σήματος από την κεραία στο κινητό τηλέφωνο. Συγκρίνοντας παρόμοιες καταγραφές από περισσότερες κεραίες, το δίκτυο εντοπίζει την θέση του κινητού τηλεφώνου. Και όσο περισσότερο οι άνθρωποι βασίζονται στα κινητά τους, τόσο αναβαθμίζονται και οι δυνατότητές του. Εκ πρώτης όψεως, οι καταγραφές αυτές είναι «δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα»- πληροφορίες, δηλαδή, που αναφέρονται στο υποκείμενο τους [1].

Μία σύνοψη των πληροφοριών αυτών δίνει το άρθρο 4 του Προεδρικού Διατάγματος 47/2005, «Διαδικασίες καθώς και τεχνικές και οργανωτικές εγγυήσεις για την άρση του απορρήτου και για τη διασφάλιση του» [2]. Όπως φαίνεται και από τον αδέξιο τίτλο του, οι διατάξεις του αναφέρονται κυρίως στην άρση του απορρήτου και λιγότερο στην διασφάλιση του. Μια «διάταξη» άρσης του απορρήτου αναφέρεται πάντα σε ορισμένα «στοιχεία της επικοινωνίας», τα οποία, στην περίπτωση των κινητών τηλεφώνων, είναι τα εξής [3]:

« καλών και καλούμενος αριθμός κλήσης και στις αναπάντητες κλήσεις… καλών και καλούμενος συνδρομητής και πελάτης και στις αναπάντητες κλήσεις… ώρα έναρξης και ώρα λήξης της επικοινωνίας… γεωγραφικός εντοπισμός καλούντος και καλούμενου (στις κινητές επικοινωνίες) είτε ομιλούν, είτε πρόκειται για SMS, είτε είναι σε θέση stand-by, είτε πραγματοποιούν αναπάντητη κλήση… περιεχόμενο επικοινωνίας (φωνή, εικόνα)… στοιχεία ταυτότητας τερματικής συσκευής και σύνδεσης (IMEI, IMSI, TMSI)… οι αλφαριθμητικοί χαρακτήρες που εισάγει ο χρήστης για την πραγματοποίηση της σύνδεσης η για την ενεργοποίηση ειδικών υπηρεσιών λειτουργιών… η σηματοδότηση της ετοιμότητας για την πρόσβαση (προειδοποιητικό σήμα λειτουργίας)… πραγματικός προορισμός και ενδιάμεσοι σταθμοί κλήσεως, σε περίπτωση εκτροπής της κλήσης…»


Μια πρόσφατη αμερικανική υπόθεση [4] απεικονίζει τα νομικά ζητήματα που δημιουργεί η ύπαρξη των στοιχείων αυτών. Τον Μάρτιο του 2001, η αμερικανική δίωξη ναρκωτικών εντόπισε δύο υπόπτους. Οι αστυνομικοί προσπάθησαν να τους παρακολουθήσουν, αλλά τους έχασαν. Σε μια ύστατη προσπάθεια, κάλεσαν επανειλημμένα το κινητό ενός από αυτούς, και χρησιμοποίησαν τα στοιχεία των εταιριών κινητής τηλεφωνίας για να βρουν ποιοι πύργοι κινητής τηλεφωνίας ήταν σε επαφή με αυτό. Με τον τρόπο αυτό, μπόρεσαν να τον εντοπίσουν πάλι. Ο καταζητούμενος δεν απάντησε ποτέ σε καμία από τις κλήσεις αυτές, ούτε και χρησιμοποίησε με άλλο τρόπο το κινητό του, το οποίο απλώς βρισκόταν σε stand-by.

Στην δίκη, η υπεράσπιση προσπάθησε να αποκλείσει τα στοιχεία αυτά, με την αιτιολογία ότι οι διωκτικές αρχές μετέτρεψαν το κινητό του κατηγορουμένου σε «συσκευή εντοπισμού». Το επιχείρημα απορρίφθηκε, γιατί ένα πρόσωπο που κινείται σε αυτοκινητόδρομους δεν έχει την προστασία ανάλογη με αυτή που παρέχει το «άσυλο της κατοικίας» του. Για το ζήτημα της προστασίας της ιδιωτικής ζωής, οι επικριτές της απόφασης σημειώνουν ότι οι δύο κατηγορούμενοι, όσο δεν απαντούσαν στις κλήσεις, επιθυμούσαν να μην εμπλακούν σε «επικοινωνία». Δυστυχώς, για τεχνικούς λόγους, το δικαστήριο δεν απάντησε στο ερώτημα αν η ανταλλαγή σημάτων μεταξύ ενός ανοιχτού κινητού και μίας κεραίας αποτελεί «επικοινωνία».

Αυτό ακριβώς το ζήτημα τίθεται και για το ελληνικό θεσμικό πλαίσιο: σύμφωνα με ένα λεξικό [5], «επικοινωνία» είναι

« η διαδικασία με την οποία μεταδίδεται ένα μήνυμα, μια πληροφορία κτλ. σε κάποιον ή ανταλλάσσονται γνώσεις, σκέψεις κτλ. με κάποιον χρησιμοποιώντας γραπτό ή προφορικό λόγο…»

Αντίθετα, για το προεδρικό διάταγμα 47/2005, «επικοινωνία» είναι και η αποστολή SMS (γραπτών μηνυμάτων), η χρήση βάσεων δεδομένων και υπηρεσιών καταλόγου , και η περιήγηση σε ιστοσελίδες. Συνεπώς, για τον έλληνα νομοθέτη, τα χρονικά διαστήματα και οι γωνίες άφιξης των σημάτων που ανταλλάσσουν οι κεραίες με τα ανοιχτά κινητά τηλέφωνα ή τα πακέτα πληροφοριών που αποστέλλονται σε servers στο διαδίκτυο μεταδίδουν μηνύματα ή πληροφορίες σε «κάποιον».Στην περίπτωση των αναπάντητων κλήσεων, οι συντάκτες του προεδρικού διατάγματος αποφάσισαν ότι επικοινωνία υπάρχει και χωρίς μετάδοση περιεχομένου, αποτυπωμένου σε γλώσσα που να είναι κοινό κτήμα όσων επικοινωνούν. (Συγχρόνως, η επιλογή αυτή τους προδίδει - ήταν ειδικοί των υπολογιστών ή της τεχνικής νοημοσύνης).

Στην περίπτωση των ιστοσελίδων, ειδικότερα, μια από τις πιο προβληματικές διατάξεις του προεδρικού διατάγματος, προβλέπει ότι [6]

«με την διάταξη (ενν. άρσης τους απορρήτου) μπορεί να επιτραπεί η εξέταση του περιεχομένου των πακέτων προκειμένου να αποκαλυφθούν χρήσιμες πληροφορίες αναφορικά με τις ενέργειες του χρήστη στο διαδίκτυο, όπως: επισκεπτόμενες διευθύνσεις,… περιηγήσεις σε ιστοσελίδες και βάσεις δεδομένων, ανταλλαγή δεδομένων /αρχείων μέσω της υπηρεσίας FTP, τηλεφωνική επικοινωνία μέσω διαδικτύου (VoIP)…»

Για την υπόθεση των υποκλοπών που απασχολεί την Ελλάδα, το προεδρικό διάταγμα 47/2005 είναι εξαιρετικά κρίσιμο. Πρώτον, γιατί ορίζει τις υποχρεώσεις της Vodaphone προς τις αρμόδιες αρχές. Εδώ, ένα πιθανό πρόβλημα είναι ότι το ζήτημα ανέκυψε πριν την θέση σε ισχύ του προεδρικού διατάγματος (10.3.2005). Μετά από την ημερομηνία αυτή, οι επιχειρήσεις κινητής τηλεφωνίας έχουν την υποχρέωση [7]

« να ανταποκρίνονται αμέσως σε κάθε αίτημα άρσης του απορρήτου που τους κοινοποιείται από τις αρμόδιες αρχές, σύμφωνα με τα προβλεπόμενα στο παρόν… να παρέχουν στις αρμόδιες αρχές μία ή περισσότερες διεπαφές από τις οποίες ζητούμενα στοιχεία επικοινωνίας θα μπορούν να διαβιβαστούν στις εγκαταστάσεις παρακολούθησης… να διαβιβάζουν στις αρμόδιες αρχές το περιεχόμενο της επικοινωνίας και τα στοιχεία της κατά το χρόνο που αυτή διεξάγεται… να παρέχουν πληροφορίες η και βοήθεια στις αρμόδιες αρχές, προκειμένου αυτές να βεβαιωθούν ότι τα στοιχεία που φτάνουν στην διεπαφή διασύνδεσης είναι αυτά που συνδέονται με το στόχο... να διατηρούν την αξιοπιστία του συστήματος διασύνδεσης σε τουλάχιστον εφάμιλλο επίπεδο αξιοπιστίας με αυτό των παρεχόμενων υπηρεσιών στον συνδρομητή η χρήστη…»

Ο δεύτερος λόγος είναι ότι το modus operandi των δραστών και η διαδικασία άρσης του απορρήτου μοιάζουν πολύ. Για παράδειγμα [8],

« σε περίπτωση που το τηλεπικοινωνιακό σύστημα ενός παρόχου (ενν. εταιρία κινητής τηλεφωνίας, κατά κύριο λόγο) διαθέτει τον κατάλληλο εξοπλισμό και το λογισμικό που απαιτείται για την άρση του απορρήτου, ο πάροχος υποχρεούται να το ενεργοποιεί, όταν του ζητείται από την αρμόδια αρχή η εκτέλεση μιας διάταξης ( άρσης του απορρήτου )… εντός τριών ωρών από τη γνωστοποίηση… και σε επείγουσες περιπτώσεις εντός του αμέσως δυνατού χρόνου…»

Αν κάποια από τις εταιρίες επικοινωνιών δεν διαθέτει το κατάλληλο εξοπλισμό [9],

«υποχρεούται να τον προμηθευθεί, εγκαταστήσει, και θέσει σε λειτουργία… εντός εννέα μηνών από τη δημοσίευση του παρόντος…»

δηλαδή στις 10.12.2005. Η εξουσιοδοτική διάταξη [10] έχει ως εξής:

« με προεδρικό διάταγμα … ρυθμίζονται οι διαδικασίες καθώς και οι τεχνικές και οργανωτικές εγγυήσεις για την άρση του απορρήτου των επικοινωνιών, όταν αυτή διατάσσεται από τις αρμόδιες οι εισαγγελικές και δικαστικές αρχές, και ειδικότερα ο καθορισμός των στοιχείων στα οποία επιτρέπεται η πρόσβαση, η τεχνική μέθοδος πρόσβασης και το είδος του χρησιμοποιούμενου εξοπλισμού, η τεχνική μέθοδος λήψης, αναπαραγωγής και μεταβίβασης των στοιχείων, όπως και οι εγγυήσεις για την χρήση και καταστροφή τους, η διασφάλιση του απορρήτου… από άποψη τεχνική, ο καταμερισμός του κόστους…, και κάθε άλλο θέμα… ειδικού… χαρακτήρα»

Μάταια όμως θα ψάξει κανείς να βρει εγγυήσεις καταστροφής των στοιχείων αυτών σε αυτό το προεδρικό διάταγμα: προς το παρόν, αυτές φαίνεται ότι δεν υπάρχουν . Άλλωστε, ο εξουσιοδοτικός νόμος δημοσιεύθηκε στις 27.2.2003. Αυτό σημαίνει ότι από τις 27.2.2003 μέχρι τις 10.3.2005 - ένα κρίσιμο διάστημα για την χώρα- δεν υπήρχε θεσμικό πλαίσιο για τα στοιχεία στα οποία επιτρέπεται η πρόσβαση, την μέθοδό της και το είδος του εξοπλισμού. Είναι ένα συνηθισμένο μοτίβο στο ελληνικό δίκαιο, ιδίως σε θέματα τεχνικά, ή θέματα που απαιτούν την εξισορρόπηση αντίθετων συμφερόντων (όπως, π.χ.,στην περιβαλλοντική νομοθεσία): πρώτα, εκδίδεται ο νόμος - συνήθως, ένα σύνολο κατευθυντήριων γραμμών, και ενίοτε μετάφραση κάποιας κοινοτικής οδηγίας. Τα εκτελεστικά διατάγματα, και οι αποφάσεις της διοίκησης που τον εξειδικεύουν, καθυστερούν για χρόνια. Οι καλόπιστοι το εξηγούν αυτό από τις δυσκολίες που παρουσιάζουν τα θέματα αυτά. Οι λιγότερο καλόπιστοι, από τις αδυναμίες της διοίκησης. Τέλος, οι κυνικοί παρατηρούν ότι το lobbying και οι ομάδες πίεσης χρειάζονται ένα διάστημα νομικής ασάφειας, για να δημιουργήσουν καταστάσεις που δεν αντιστρέφονται.

Σε κάθε περίπτωση, η Αρχή Διατήρησης του Απορρήτου των Επικοινωνιών (Α.Δ.Α.Ε.) - μια νέα αρχή που προσπαθεί ακόμα «να σταθεί στα πόδια της», με 25 θέσεις τακτικού και μόνο 12 ειδικού επιστημονικού προσωπικού [11]- είχε την αρμοδιότητα να διενεργήσει [12]


« αυτεπαγγέλτως η κατόπιν παραγγελίας, τακτικούς και έκτακτους ελέγχους, σε εγκαταστάσεις, αρχεία, τράπεζες δεδομένων και έγγραφα της Εθνικής Υπηρεσίας Πληροφοριών (Ε.Υ.Π.), άλλων δημοσίων υπηρεσιών, οργανισμών, και επιχειρήσεων του ευρύτερου δημόσιου τομέα, καθώς και ιδιωτικών επιχειρήσεων που ασχολούνται με ταχυδρομικές, τηλεπικοινωνιακές ή άλλες υπηρεσίες σχετικές με την ανταπόκριση και την επικοινωνία..»

Άλλωστε, οι εισηγητές του νόμου 3115/2003 διαβεβαίωναν [13] ότι

« οι αυξημένες ελεγκτικές και κανονιστικές αρμοδιότητες που απονέμονται στην, αφενός την αποτελεσματική της δράση στην προστασία του απορρήτου, και αφετέρου την προσαρμοστικότητα του σχετικού ειδικού και τεχνικού κανονιστικού πλαισίου, στα δεδομένα των τεχνολογικών εξελίξεων…»

Αν και η Α.Δ.Α.Ε. [14]

«εξετάζει καταγγελίες σχετικά με την προστασία των δικαιωμάτων των αιτούντων, όταν θίγονται από τη διαδικασία τρόπο άρσης του απορρήτου…»

είναι παγιδευμένη σε ένα διττό, και εν πολλοίς αδύνατο, ρόλο, αυτό πρέπει συγχρόνως να

«γνωμοδοτεί και απευθύνει συστάσεις… για τη λήψη μέτρων διασφάλισης του απόρρητου, καθώς και για τη διαδικασία άρσης αυτού…»

Ο διπλός αυτός ο ρόλος περιγράφεται με κωμικό τρόπο από την διάταξη του άρθρου 8§3 του Π.Δ. 47/2005, σύμφωνα με την οποία

« οι πάροχοι υποχρεούνται να λαμβάνουν όλα τα αναγκαία μέτρα για τη διασφάλιση του απορρήτου κατά την εκτέλεση των διατάξεων άρσης του απορρήτου που τους κοινοποιούνται…»

Απόρρητο για όσους ζητούν την άρση του...Πότε όμως επιτρέπεται η άρση του απορρήτου; Όχι για οποιοδήποτε έγκλημα. Λογικά, ένα τέτοιο μέτρο προορίζεται μόνο για σοβαρά εγκλήματα, που δεν μπορούν να διαλευκανθούν αλλιώς. Πράγματι, ο σχετικός κατάλογος [15] περιλαμβάνει τα γνωστά εγκλήματα προσβολής του πολιτεύματος (π.χ., εσχάτη προδοσία, ΠΚ 134), προδοσίας (π.χ., κατασκοπεία, ΠΚ 148§2, κατάχρηση πληρεξουσιότητας ΠΚ 151), και βίας (π.χ., έκρηξη ΠΚ 270, ανθρωποκτονία από πρόθεση ΠΚ 299, αρπαγή ΠΚ 322 ) . Σε αυτά, προστίθενται και τα βασανιστήρια από υπαλλήλους ή στρατιωτικούς (ΠΚ 137Α), η σύσταση και συμμορία για διάπραξη κακουργήματος (ΠΚ 187§1), σοβαρές περιπτώσεις εμπρησμού (ΠΚ 264 εδ. β’ και γ’), η ληστεία (ΠΚ 380) και η εκβίαση (ΠΚ 385). Περιέργως, ο κατάλογος περιλαμβάνει και την παραχάραξη (ΠΚ 207) και την κυκλοφορία παραχαραγμένων νομισμάτων (ΠΚ 208§1). Αναρωτιέται επίσης κανείς αν χρειάζεται η άρση του απορρήτου για ορισμένες διακεκριμένες κλοπές (ΠΚ 374), όπως, για παράδειγμα, την αφαίρεση πράγματος «που μεταφερόταν με οποιοδήποτε δημόσιο συγκοινωνιακό μέσο ή ήταν τοποθετημένο σε χώρο προορισμένο για εναπόθεση πραγμάτων προς μεταφορά ή παραλαβή ή μεταφερόταν από ταξιδιώτη» . Η ελληνική κοινωνία επίσης κρίνει ότι χρειάζεται την άρση του απορρήτου και για την καταπολέμηση όλων των εγκλημάτων που σχετίζονται με ναρκωτικά [16].Αντίθετα, η αναφορά στον ν. 1168/68 [15]- αν δεν έχει διορθωθεί σε μεταγενέστερο ΦΕΚ- πρέπει να είναι λάθος: μήπως εννοούν τον τελωνειακό κώδικα (και τις διατάξεις περί λαθρεμπορίας), ν. 1168/1918;

Σε κάθε περίπτωση, το αρμόδιο δικαστικό συμβούλιο πρέπει να διαπιστώσει ότι η διαλεύκανση μιας υπόθεσης είναι αδύνατη ή ουσιωδώς δυσχερής χωρίς την άρση, ενώ [17]

« η άρση στρέφεται μόνο κατά συγκεκριμένου πρόσωπο ή προσώπων, που έχουν σχέση με την υπόθεση που ερευνάται, για τα οποία, βάσει συγκεκριμένων περιστατικών, προκύπτει ότι λαμβάνουν ή μεταφέρουν μηνύματα που αφορούν ή προέρχονται από τον κατηγορούμενο η χρησιμεύουν ως σύνδεσμοί του…»

Θα ήταν ενδιαφέρον να γνωρίζαμε πόσες αιτήσεις άρσης του απορρήτου υποβάλλονται, και πόσες δεν γίνονται δεκτές. Μέχρι τότε, είναι άγνωστο ποιο δικαστικό συμβούλιο, και με ποια στοιχεία, θα αμφισβητήσει την κρίση των διωκτικών αρχών για τη δυσκολία της διαλεύκανσης μιας υπόθεσης.

Θα ήταν πάντως λάθος να νομισθεί ότι μόνο διωκτικές αρχές ενδιαφέρονται για τα «στοιχεία επικοινωνίας». Γονείς θέλουν να ξέρουν πού βρίσκονται τα ανήλικα παιδιά τους: η υπηρεσία uLocate [18], π.χ., τους επιτρέπει να βλέπουν που βρίσκονται τα μέλη της οικογένειάς τους. Καταστηματάρχες θα ήθελαν να γνωρίζουν ποιοι πελάτες τους βρίσκονται στην γειτονιά – πιθανόν, για να τους ειδοποιήσουν για κάποια προσφορά. Ευάλωτοι άνθρωποι - όπως ηλικιωμένοι, ή κάτοικοι περιοχών με υψηλή εγκληματικότητα - θα αισθανόταν καλύτερα αν οι υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης μπορούσαν να «δουν» που βρίσκονται. Η μάχη για τα όρια ανάμεσα στο ιδιωτικό και το δημόσιο μαίνεται. Απλώς, το αποτέλεσμα της δεν μπορεί πια να το επηρεάσει ούτε ένας πρωθυπουργός.


  1. Note, Who Knows Where You’ve Been? Privacy Concerns Regarding The Use Of Cellular Phones As Personal Locators , Harvard Journal of Law & Technology 18 (1), 2004.

  2. ΦΕΚ Α’ 64/ 10.3.2005.

  3. Άρθρο 4 Π.Δ. 47/2005.

  4. U.S. v. Forrest, 355 F.3d 942 (6th Cir. 2004), όπως περιγράφεται στην σημείωση 1.

  5. Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών, Λεξικό της Κοινής Ελληνικής, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης 1998.

  6. Άρθρο 4 Π.Δ. 47/2005.

  7. Άρθρο 8§9 Π.Δ. 47/2005.

  8. Άρθρο 6§1 Π.Δ. 47/2005.

  9. Άρθρο 6§2 Π.Δ. 47/2005.

  10. Άρθρο 9 ν. 3115/2003 (ΦΕΚ Α’ 47/27.2.2003).

  11. Άρθρο 8 ν. 3115/2003.

  12. Άρθρο 6 ν. 3115/2003.

  13. Εισηγητική Έκθεση στο Σχέδιο Νόμου «Αρχή Διασφάλισης Του Απορρήτου Των Επικοινωνιών», από την ιστοσελίδα της Α.Δ.Ε.Α.

  14. Άρθρο 6 ν. 3115/2003.

  15. Άρθρο 4§1 ν. 2225/1994 (ΦΕΚ Α’ 121/20.7.1994), όπως τροποποιήθηκε με το άρθρο 12 Ν. 3115/2003.

  16. Άρθρο 4§1 περ. δ’ ν. 2225/1994, σε συνδυασμό με τα άρθρα 5 έως 8 του ν. 1789/1987.

  17. Άρθρο 4§3 ν. 2225/1994.

  18. www.ulocate.com



Thursday, February 02, 2006

Απαγορευμένες λέξεις





Στην αρχή της δημοσίευσης αυτής, βρίσκονται τρία σκίτσα. Το τρίτο στη σειρά έχει γίνει από τον αυστριακό καρτουνίστα Gerhard Haderer, και προέρχεται από την ιστοσελίδα που είναι αφιερωμένη στο βιβλίο του, «Η Ζωή του Ιησού» [9]. Πριν δύο χρόνια, το Συμβούλιο Πλημμελειοδικών Αθηνών επιβεβαίωσε την κατάσχεση των βιβλίων του [1], με την αιτιολογία

«…ότι όλο το περιεχόμενο των ως άνω βιβλίων αποτελεί, κατά τρόπο χονδροειδή και χυδαίο, περιφρονητική και υβριστική εκδήλωση προς το πρόσωπο και την όλη ζωή του Ιησού Χριστού, η Γέννηση, η Σταύρωση και η Ανάσταση του οποίου αποτελούν την πεμπτουσία της πίστης όλων των Χριστιανών και σκοπεύει φανερά στην ένδειξη περιφρονήσεως, κατά τρόπο χλευαστικό, χωρίς να υπάρχει στο όλο κείμενο ούτε ίχνος αντικειμενικής κριτικής και ελέγχου των δογμάτων της χριστιανικής θρησκείας. Ενδεικτικά, σε σύνολο είκοσι εικονογραφημένων σελίδων, γίνεται αναφορά στην εισπνοή από τον Ιησού δέκα περίπου φορές λιβανιού, το οποίο στην τελευταία σελίδα, με επισημείωση του συγγραφέα, παραλληλίζεται με το χασίς, παρουσιάζοντας έτσι τα περιγραφόμενα στο βιβλίο θαύματα του Ιησού ως απόρροια της χρήσης ναρκωτικών ουσιών, με απώτερο σκοπό την είσπραξη χρημάτων, διακωμωδώντας έτσι την όλη ζωή και τα θαύματα του Ιησού»

(Είναι δύσκολο να πάρει κανείς αυτό το κείμενο στα σοβαρά, και να ρωτήσει, π.χ., γιατί η διακωμώδηση, ακόμα και η χλεύη, ισοδυναμεί με ύβρη...). Κατά το άρθρο 14§3 του Συντάγματος,

«…η κατάσχεση εφημερίδων και άλλων εντύπων, είτε πριν από την κυκλοφορία είτε ύστερα από αυτή, απαγορεύεται. Kατ’ εξαίρεση επιτρέπεται η κατάσχεση, με παραγγελία του εισαγγελέα, μετά την κυκλοφορία: α) για προσβολή της χριστιανικής και κάθε άλλης γνωστής θρησκείας…»

Επίσης, τα σχετικά άρθρα του Ποινικού Κώδικα βρίσκονται στο Έβδομο Κεφάλαιο (με τίτλο «Επιβολή της Θρησκευτικής Ειρήνης») του Δεύτερου Βιβλίου, και είναι τα εξής:

Άρθρο 198
Κακόβουλη βλασφημία

Με φυλάκιση μέχρι δύο ετών τιμωρείται όποιος δημόσια και κακόβουλα βρίζει με οποιονδήποτε τρόπο το Θεό.
Όποιος, εκτός από τη περίπτωση της παρ.1, εκδηλώνει με βλασφημία έλλειψη σεβασμού προς τα θεία, τιμωρείται με φυλάκιση μέχρι τριών μηνών.

Άρθρο 199
Καθύβριση θρησκευμάτων

Όποιος δημόσια και κακόβουλα καθυβρίζει με οποιονδήποτε τρόπο την Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία του Χριστού ή άλλη θρησκεία ανεκτή στην Ελλάδα τιμωρείται με φυλάκιση μέχρι δύο ετών.

Πριν από λίγες μέρες, το πρώτο και το δεύτερο σκίτσο (μαζί με αρκετά ακόμα) δημοσιεύτηκε σε μια δανική εφημερίδα. Οδήγησε, σύμφωνα με δημοσιογραφικές αναφορές [2],

« σε διαμαρτυρίες στα αραβικά έθνη, διπλωματικές κυρώσεις και απειλές θανάτου».

Σήμερα αναδημοσιεύεται από πολλές ευρωπαϊκές εφημερίδες. Ίσως η πιο εύγλωττη είναι η Die Welt, η οποία γράφει ότι [3]

« η δημοκρατία είναι η θεσμική μορφή της ελευθερίας της έκφρασης. Στην Δύση, δεν υπάρχει δικαίωμα προστασίας από τη σάτιρα…»

Η France-Soir, ένα tabloid, προσθέτει ότι [4]

«κανένα θρησκευτικό δόγμα δεν μπορεί να επιβληθεί σε μία δημοκρατική, κοσμική κοινωνία»

Δυστυχώς, ο αρχισυντάκτης της France-Soir απολύθηκε για την επιλογή του αυτή [5]. Η πράξη αυτή εντάσσεται σε ένα πολύ ανησυχητικό πρόσφατο μοτίβο: το outsourcing της κρατικής λογοκρισίας. Όργανα επιβολής της δεν είναι πλέον κρατικές υπηρεσίες. Τον ρόλο αυτό παίζουν ομάδες πίεσης με ιδιαίτερες ευαισθησίες και ιδιωτικές εταιρίες, αιχμάλωτες των ίδιων τους των επενδύσεων σε ανελεύθερες –αλλά ευκατάστατες- χώρες. Εκτός από τις υποθέσεις του Salman Rushdie και το μποϊκοτάρισμα των δανικών προϊόντων στην Μέση Ανατολή, μπορεί κάποιος να αναφέρει και το φιλτράρισμα των ιστοσελίδων: για παράδειγμα, αν βρίσκεσαι στην Κίνα, μηχανές αναζήτησης όπως το Google δεν εμφανίζουν ιστοσελίδες με λέξεις «ενοχλητικές», όπως «Τιεν Αν Μεν», «ανθρώπινα δικαιώματα» και «Θιβέτ». Η απάντηση του Google ήταν ότι, όπως όλες οι εταιρίες, πρέπει να συμμορφώνεται με τους νόμους της χώρας που εδρεύει –νόμους, τους οποίους δεν έχει την δύναμη να αλλάξει [6]. Οι «Δημοσιογράφοι χωρίς Σύνορα», όμως, γράφοντας στον ιδρυτή και πρόεδρο της εταιρίας Google [7], έθεσαν το θέμα διαφορετικά :

«… σας ζητάμε να απορρίψετε την αυτολογοκρισία. Αν οι κινεζικές αρχές θέλουν να απαγορεύσουν κάποιους δικτυακούς τόπους, ας το κάνουν μόνες τους. Ήδη το κάνουν. Θα ήταν όμως εξαιρετικά δυσάρεστο αν συμμετείχατε ο ίδιος σε κυβερνητικές πολιτικές περιστολής της ελευθερίας του τύπου....»

Τέτοιες ώρες, όμως, πρέπει να απαντηθεί το βασικό ερώτημα: γιατί πρέπει ο καθένας να

«μπορεί να εκφράζει και να διαδίδει προφορικά, γραπτά και δια του τύπου τους στοχασμούς του»

όπως απαιτεί το άρθρο 14§1 του Συντάγματος;

Το ζήτημα είναι φυσικά τεράστιο. Μία κοινωνία που περιστέλλει την «ελευθερία διάδοσης των στοχασμών» έχει αποφασίσει ότι η αλήθεια είναι ένα έτοιμο προϊόν, και όχι απόρροια έρευνας και αναζήτησης . Κάποτε, γύρω στον Διαφωτισμό, αποφασίσαμε ότι καλή κοινωνία είναι η ελεύθερη κοινωνία. Όμως, μία ελεύθερη κοινωνία δεν φοβάται την ιδεολογική πρόκληση που τις θέτουν όσοι δεν συμμερίζονται τις κεντρικές της αρχές. Έτσι, η «διάδοση των στοχασμών» ενσωματώνει μια ισορροπία μεταξύ αλλαγής και σταθερότητας, μεταξύ υγιούς πολυφωνίας και αναγκαίου consensus.
Ο οικονομολόγος του 19ου αιώνα Walter Bagehot κάποτε έγραψε ότι

«οι διώξεις στις χώρες με διανόηση ("intellectual countries") φέρνουν μία επιφανειακή ομοφωνία, αλλά κάτω από αυτή υπάρχει ένα έντονη, συνεχής, αδυσώπητη αμφιβολία...»

Αυτή η αδυσώπητη αμφιβολία ταλαιπωρεί το κακόμοιρο αυτό Συμβούλιο Πλημμελειοδικών, που, μέσα στην απορία του, ψάχνει σε ένα cartoon την αντικειμενική κριτική μίας θρησκείας. Αλλα χωρίς ελευθερία της έκφρασης, δεν υπάρχει ούτε συμμετοχή ούτε συναίνεση, ούτε πολιτική ούτε δημοκρατικό κράτος. Και όπως καθημερινά μας υπενθυμίζουν, δεν υπάρχει χωρισμός εκκλησίας και κράτους στην Ελλάδα...Μα το πιο σημαντικό είναι η ανθρώπινη ανάγκη της προσωπικής πραγμάτωσης - της αναζήτησης της γνώσης, της διαμόρφωσης προσωπικών απόψεων, της επικοινωνίας αναγκών, προτιμήσεων και φόβων . Έτσι, η ελευθερία «διάδοσης του στοχασμών» [8]


«…είναι μία συνέπεια της άποψης ότι οι επιτρεπτές εξουσίες του κράτους είναι μόνο όσες θα αναγνώριζαν οι πολίτες, χωρίς παύσουν να θεωρούν τους εαυτούς τους ως ίσα, αυτόνομα και ορθολογικά όντα…Με την λέξη «αυτόνομα» εννοώ ότι έχουν την εξουσία να αποφασίσουν σε τι να πιστεύουν, σταθμίζοντας αντίθετες αιτιολογίες για τις ενέργειές τους…Ένα αυτόνομο πρόσωπο δεν μπορεί να αποδεχτεί την κρίση των άλλων σχετικά με το τι πρέπει να πιστέψει η να κάνει. Μπορεί να βασιστεί στην κρίση τους, μα όταν το κάνει, πρέπει να είναι έτοιμος να προβάλλει τους δικούς του λόγους, για τους οποίους πιστεύει ότι η κρίση των άλλων είναι η σωστή , ζυγίζοντας την αποδεικτική της αξία απέναντι σε αντίθετα επιχειρήματα …»

Να λοιπόν ένας βασικός λόγος - για να μάθουν όλοι οι λογοκριτές τι είναι αυτό που τους εξοργίζει, και τι είναι αυτό που είναι τόσο πολύτιμο για αυτούς. ..


  1. Συμβούλιο Πλημμελειοδικών Αθηνών 882/26.2.2003.

  2. Μukhammad cartoon row intensifies .

  3. Cartoon row spreads into Europe .

  4. Αnger as Paris newspaper prints cartoon of the Prophet .

  5. Μuhammad cartoon editor sacked

  6. Internet firms "bowed to Beijing" .

  7. RSF: Letter to Larry Page and Sergey Brin: "Will you agree to censor Google?" Το Google τελικά υποχώρησε στις κινεζικές απαιτήσεις στις 25.1.2006.

  8. Scanlon, A Theory of Freedom of Expression, Philosophy and Public Affairs 1(2), 1971.
  9. http://www.ueberreuter.at/daslebendesjesus/.

Wednesday, January 25, 2006

Δεν το ξέρουν


Στις 23.1.2006, ήρθε μία επιστολή από την αρμόδια επίτροπο για τον Ανταγωνισμό. Το σχετικό δελτίο τύπου της Επιτροπής σημείωνε ότι [1]

«Όλα τα κράτη μέλη εκτός της Ελλάδας έχουν εφαρμόσει την οδηγία για την ελευθέρωση των ηλεκτρονικών επικοινωνιών. … Το γεγονός ότι η οδηγία αυτή δεν εφαρμόστηκε στην Ελλάδα συμβάλλει …(σ) τη χαμηλή διείσδυση των ευρυζωνικών υπηρεσιών στην Ελλάδα. Τον Οκτώβριο του 2005 η διείσδυση των λιανικών ευρυζωνικών υπηρεσιών στην Ελλάδα ήταν η χαμηλότερη μεταξύ των κρατών μελών της ΕΕ (περίπου 1%)… Μετά την απόφαση του Δικαστηρίου, η Ελλάδα δεν κοινοποίησε τυχόν μέτρα εφαρμογής στην Επιτροπή…»

Η επιστολή, και το δελτίο τύπου, αφορούσαν την οδηγία 2002/77 « Σχετικά Με Τον Ανταγωνισμό Στις Αγορές Δικτύων Και Υπηρεσιών Ηλεκτρονικών Επικοινωνιών». Αυτή είναι η οδηγία που ορίζει ότι τα κράτη μέλη [2],

«δεν χορηγούν η διατηρούν σε ισχύ αποκλειστικά ειδικά δικαιώματα για τη δημιουργία η και τη λειτουργία δικτύων ηλεκτρονικών επικοινωνιών»

και ότι

« θα διασφαλίζουν ότι οι κάθετα διαρθρωμένες δημόσιες επιχειρήσεις που παρέχουν δίκτυα ηλεκτρονικών επικοινωνιών. .. δεν θα κάνουν διακρίσεις υπέρ των δικών τους δραστηριοτήτων»

Το μυαλό πηγαίνει σε ένα «οργανισμό» με υψηλά τιμολόγια, γενναίες συντάξεις, κακές υπηρεσίες, και ένα άσχημο κτίριο στο Μαρούσι. Η οδηγία αυτή έφερε την Ελλάδα στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο [3]. Στην υπόθεση αυτή, η υπερασπιστική οδός ήταν η «αφοπλιστική ειλικρίνεια»:

«…Η Ελληνική Κυβέρνηση ομολογεί, με το υπόμνημα αντικρούσεως, ότι δεν έχει ολοκληρωθεί ακόμη η διαδικασία για τη μεταφορά της οδηγίας 2002/77 στο εσωτερικό δίκαιο. Η κυβέρνηση αυτή ισχυρίζεται ότι η ψήφιση του νομοσχεδίου που καταρτίστηκε προς τον σκοπό της μεταφοράς αυτής καθυστέρησε λόγω των βουλευτικών εκλογών…»

Δυστυχώς, μερικοί δεν αφοπλίζονται τόσο εύκολα:

«…το Δικαστήριο έχει αποφανθεί επανειλημμένα ότι τα κράτη μέλη δεν μπορούν να επικαλούνται διατάξεις, πρακτικές ή καταστάσεις της εσωτερικής έννομης τάξης τους, προκειμένου να δικαιολογούν τη μη εμπρόθεσμη εφαρμογή των οδηγιών ...»

Συνοψίζοντας,

«η Ελληνική Δημοκρατία, μη θεσπίζοντας τις απαραίτητες νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις προς συμμόρφωσή της με την οδηγία 2002/77/ΕΚ …παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από την οδηγία αυτή…»

Όπως φαίνεται, η 14η Απριλίου 2005 δεν ήταν μια καλή μέρα για την Ελλάδα στο ευρωπαϊκό δικαστήριο: χάσαμε και τις τρεις υποθέσεις που δικάστηκαν σε βάρος μας. Η δεύτερη από αυτές αφορούσε τα περιβαλλοντικά προβλήματα του Θριασίου Πεδίου [4]. Εδώ, η αιτίαση ήταν ότι

«η Ελληνική Δημοκρατία δεν εξασφάλισε πλήρως, αφενός, την απαγόρευση άμεσης απορρίψεως, στα υπόγεια ύδατα της περιοχής του Θριασίου Πεδίου, των ουσιών του καταλόγου I και, αφετέρου, την υποβολή της έμμεσης απορρίψεως των ουσιών του καταλόγου αυτού και της άμεσης και έμμεσης απορρίψεως των ουσιών του καταλόγου II σε καθεστώς χορηγήσεως άδειας, ύστερα από έρευνα του χώρου απορρίψεως…»

Η Επιτροπή παρέθεσε μερικά παραδείγματα που όλο και κάτι θυμίζουν σε όσους αγαπούν την φύση:

«Προς στήριξη των αιτιάσεων αυτών, η Επιτροπή παραθέτει τα ακόλουθα παραδείγματα: …μολονότι δεν διαθέτουν ούτε απόφαση εγκρίσεως περιβαλλοντικών όρων ούτε, κατά μείζονα λόγο, άδεια διαχειρίσεως και διαθέσεως αποβλήτων, τα τρία βυρσοδεψεία που είναι εγκατεστημένα στην επίμαχη περιοχή απορρίπτουν υγρά απόβλητα που περιέχουν ουσία που αναφέρεται στον κατάλογο ΙΙ εντός της κοίτης χειμάρρου που εκβάλλει στη θάλασσα… Επιπλέον, τα βυρσοδεψεία αυτά συνεχίζουν να λειτουργούν αν και οι αρμόδιες αρχές εξέδωσαν αποφάσεις διακοπής της λειτουργίας τους… Η εταιρία Sosco …, που παραλαμβάνει, αποθηκεύει και διακινεί υγρά καύσιμα, αποθέτει λάσπες που περιέχουν ουσία που αναφέρεται στον κατάλογο II. …Η εταιρία Dracoil .., που έχει εγκαταστάσεις αποθηκεύσεως πετρελαιοειδών, διαθέτει υγρά απόβλητα που περιέχουν ουσία που αναφέρεται στον κατάλογο I... Η εταιρία Χαλυβουργική …, που εκμεταλλεύεται χαλυβουργείο, απορρίπτει στη θάλασσα απόβλητα που περιέχουν ουσίες που αναφέρονται στους καταλόγους I και II, χωρίς να έχει εκδοθεί απόφαση εγκρίσεως περιβαλλοντικών όρων και χωρίς να διαθέτει άδεια διαχειρίσεως αποβλήτων. ..»

Στην περίπτωση αυτή, προσπαθήσαμε. Ψελλίσαμε τετριμμένα επιχειρήματα, και θολώσαμε, όσο γινόταν, τα νερά. Συγκεκριμένα,

«οι ελληνικές αρχές δεν έδωσαν … πληροφορίες στην Επιτροπή με βάση τις οποίες να μπορεί να καθοριστεί αν ανανεώθηκε η προσωρινή άδεια που διέθετε η επιχείρηση αυτή … ούτε αν η επιχείρηση έλαβε άδεια διαχειρίσεως και διαθέσεως αποβλήτων, όπως απαιτεί η απόφαση εγκρίσεως περιβαλλοντικών όρων που εκδόθηκε υπέρ αυτής…»

Μήπως το γεγονός ότι θέμα είναι υπό εξέταση μπορεί να ληφθεί υπόψη;

«Η Ελληνική Κυβέρνηση προβάλλει ωστόσο ότι, στις 23 Σεπτεμβρίου 2002, οι αρμόδιες αρχές εξέδωσαν, όσον αφορά τη Χαλυβουργική, απόφαση εγκρίσεως περιβαλλοντικών όρων και ότι τα αποτελέσματα της έρευνας σχετικά με τα επικίνδυνα απόβλητα, …, εξετάζονται. Πρέπει εντούτοις να αναφερθεί ότι τα περιστατικά αυτά, εκτός του ότι είναι άνευ σημασίας όσον αφορά τις άμεσες απορρίψεις των ουσιών του καταλόγου I, οι οποίες απαγορεύονται απολύτως, είναι μεταγενέστερα της λήξεως της προθεσμίας που τάχθηκε …»

Μήπως το γεγονός ότι «στα χαρτιά» έχουμε συμμορφωθεί με το απαραίτητο θεσμικό πλαίσιο έχει σημασία; Δυστυχώς,

«η Επιτροπή δεν προσάπτει στην Ελληνική Δημοκρατία ότι παρέλειψε να θεσπίσει στο εσωτερικό δίκαιο τις απαραίτητες διατάξεις … αλλά ότι δεν εξασφάλισε την αποτελεσματική εφαρμογή των εν λόγω διατάξεων στην περιοχή του Θριασίου Πεδίου…Επομένως, οι εξηγήσεις που προβάλλει η Ελληνική Κυβέρνηση για να αποδείξει ότι η εθνική νομοθεσία είναι σύμφωνη με την οδηγία 80/68, κατά τις οποίες η εσωτερική διαδικασία χορηγήσεως άδειας βιομηχανικών δραστηριοτήτων προβλέπει, πριν την έναρξη των δραστηριοτήτων της επιχειρήσεως, την έκδοση αποφάσεως εγκρίσεως περιβαλλοντικών όρων όσον αφορά, ιδίως, τη διάθεση αποβλήτων …πρέπει να απορριφθούν άνευ ετέρου ως προδήλως αλυσιτελείς…»

Μα τα απόβλητα αυτά, όσο επικίνδυνα και να είναι, είναι λίγα. Ωστόσο,

« …μικρή σημασία έχει αν η αρχική παραγωγή επικίνδυνων αποβλήτων από τις βιομηχανίες της περιοχής αυτής βρίσκεται, όπως προβάλλει η Ελληνική Κυβέρνηση, σε ύφεση. Συγκεκριμένα, η υποχρέωση καταρτίσεως σχεδίου διαχειρίσεως των επικίνδυνων αποβλήτων ουδόλως συνδέεται με την ποσότητα των παραγόμενων αποβλήτων, αλλά επιβάλλεται σε κάθε κράτος μέλος που παράγει επικίνδυνα απόβλητα…»

Μήπως το γεγονός ότι ένα σχέδιο διαχείρισης αποβλήτων βρίσκεται ήδη στα σκαριά, μπορεί να βοηθήσει; Ή έστω, το γεγονός ότι το Θριάσιο Πεδίο είναι ένα μέρος μικρό; Όχι ιδιαίτερα, αφού

«…. πρέπει να θεωρείται σοβαρή η παράβαση της υποχρεώσεως σχετικά με την κατάρτιση σχεδίων διαχειρίσεων των αποβλήτων, έστω και αν περιορίζεται σ’ ένα μικρό τμήμα του εδάφους κράτους μέλους, όπως π.χ. σε ένα και μόνο διοικητικό διαμέρισμα ή περιοχή …. με το υπόμνημά της ανταπαντήσεως, η Ελληνική Κυβέρνηση ισχυρίζεται ωστόσο ότι το εθνικό σχέδιο διαχειρίσεως αποβλήτων έπρεπε να έχει ολοκληρωθεί τον Σεπτέμβριο του 2003. ..»

Και κάτι ακόμα που μερικοί επιλέγουν να ξεχάσουν:

« … η υποχρέωση καταρτίσεως σχεδίων διαχειρίσεως αποβλήτων αποτελεί υποχρέωση επιτεύξεως ενός αποτελέσματος το οποίο δεν είναι δυνατό να επιτευχθεί με μέτρα τα οποία προετοιμάζουν ή αφορούν την κατάρτιση των σχεδίων ή καθορίζουν το κανονιστικό πλαίσιο για την επίτευξη του σκοπού αυτού …»

Το αναπόφευκτο συμπέρασμα είναι ότι

«πρέπει, επομένως, να θεωρηθεί ότι αποδείχθηκε ότι η Ελληνική Δημοκρατία δεν εξασφάλισε την τήρηση, στην περιοχή του Θριασίου Πεδίου, της υποχρεώσεως καταρτίσεως σχεδίου διαχειρίσεως επικίνδυνων αποβλήτων, που προβλέπεται από το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 91/689…»

Δύο υποθέσεις, λοιπόν, με το ίδιο περίγραμμα: δύο δημόσιοι χώροι - το διαδίκτυο, και το περιβάλλον. Δύο μικρές, οργανωμένες ομάδες με στόχους στενούς –μερικές επιχειρήσεις του Θριασίου Πεδίου, ο «οργανισμός». Δύο δραστηριότητες με οικονομική αξία για αυτές – η απελευθέρωση βλαβερών ουσιών στο περιβάλλον, και η αποκλειστική παροχή ευρυζωνικών υπηρεσιών. Ταυτόχρονα, δύο δραστηριότητες με κόστος για δύο πολύ μεγαλύτερες, διάχυτες ομάδες –τους κάτοικους μιας ξεχασμένης περιοχής, και τους χρήστες του ελληνικού Internet . Με την τελευταία, άλλωστε, φράση, που είναι πάντα η ίδια,

«…(το δικαστήριο) καταδικάζει την Ελληνική Δημοκρατία στα δικαστικά έξοδα…»

οι αποφάσεις αυτές θυμίζουν, ότι η πιο διάσπαρτη από όλες ομάδα, στέκεται πάντα έτοιμη να πληρώσει. Και τέλος, το ίδιο φαινόμενο (που οι οικονομολόγοι ονομάζουν “rent-seeking”) – η άντληση ενός οικονομικού οφέλους από τις παρεμβάσεις ( ή την αδράνεια) ενός διοικητικού ή νομοθετικού οργάνου.

Το “rent-seeking” πετυχαίνει όταν δεν είναι η συμμετοχή σε μια ομάδα, αλλά η ευκολία οργάνωσης και η τακτική ευελιξία που κρίνει το αποτέλεσμα. Σε τελική ανάλυση, μία διάχυτη ομάδα μπορεί να μην ξέρει καν ότι αποτελεί ομάδα! Το διαδίκτυο όμως εδώ αλλάζει τα δεδομένα, γιατί δίνει φωνή σε κάθε μέλος μιας κατακερματισμένης εκκλησίας του δήμου. Άλλωστε [5],

«καθένας έχει δικαίωμα συμμετοχής στην Κοινωνία της Πληροφορίας. Η διευκόλυνση της πρόσβασης στις πληροφορίες που διακινούνται ηλεκτρονικά, καθώς και της παραγωγής, ανταλλαγής και διάδοσής τους αποτελεί υποχρέωση του Κράτους…»

Ύστερα, η πληροφορία είναι δύναμη : τόσο ο «οργανισμός» όσο και οι επιχειρήσεις του Θριασίου Πεδίου ήξεραν κάτι που δεν ήξεραν οι άλλοι. Από την άποψη αυτή, η σύμβαση του Aarhus, που πρόσφατα κύρωσε η ελληνική βουλή [6], όταν διακηρύσσει ότι

«κάθε μέρος εξασφαλίζει ότι …οι δημόσιες αρχές διαθέτουν στο κοινό περιβαλλοντικές πληροφορίες κατά διαφανή τρόπο, και ότι οι πληροφορίες αυτές είναι πράγματι ευπρόσιτες…»


μειώνει κατά τι το κόστος της γνώσης. Επειδή όμως η δημοσίευση και η διανομή της περιβαλλοντικής πληροφορίας είναι πολύ ευκολότερη μέσω του διαδικτύου, είναι καλύτερα όλοι τους -offline, online, Ελευσίνα, Μαρούσι- να μην το μάθουν.

  1. ΙP /06/63, Βρυξέλλες, 23 Ιανουαρίου 2006.

  2. Άρθρα 2§1 και 4 της Οδηγίας 2002/77/ΕΚ Της Επιτροπής της 16ης Σεπτεμβρίου 2002 «Σχετικά Με Τον Ανταγωνισμό Στις Αγορές Δικτύων Και Υπηρεσιών Ηλεκτρονικών Επικοινωνιών», L 235/21, 17.9.2002.

  3. Υπόθεση C-199/04, Επιτροπή κατά Ελλάδος, 2005-04-14.

  4. Υπόθεση C-163/03, Eπιτροπή κατά Ελλάδος, 2005-04-14.

  5. Άρθρο 5Α§2 Συντάγματος.

  6. Άρθρο 5§2 του ν. 3422/2005 « Κύρωση Της Σύμβασης Για Την Πρόσβαση Σε Πληροφορίες, Την Συμμετοχή Του Κοινού Στη Λήψη Αποφάσεων, Και Την Πρόσβαση Στη Δικαιοσύνη Για Περιβαλλοντικά Θέματα» (ΦΕΚ Α’ 303).

Tuesday, January 24, 2006

Η επόμενη φορά

Στις 4 Ιανουαρίου 2006, δημοσιεύθηκαν τα « Μέτρα Υπέρ Των Παραγωγών Της Χώρας Που Οι Γεωργοκτηνοτροφικές Και Αλιευτικές Εκμετάλλευσής Τους Ζημειώθηκαν Από Δυσμενείς Καιρικές Συνθήκες Κατά Το Μήνα Φεβρουάριο Του 2004» (1). Πιο τυχεροί σχετικά ήταν οι πλημμυροπαθείς του Ιανουαρίου 2005, γιατί θα πάρουν τα χρήματά τους -72000€- ένα χρόνο γρηγορότερα (2). Και φυσικά, θα υπάρξει συνέχεια: στις 20.1.2006, ο Υφυπουργός Περιβάλλοντος, Χωροταξίας Και Δημοσίων Έργων, απαντώντας σε επίκαιρη ερώτηση για τον νομό Πρέβεζας, σημείωσε ότι (3)

«Έπεσαν σε λίγες μέρες περί τα 300 χιλιοστά βροχής, δηλαδή περίπου το 1/3 της ετήσιας βροχής στην περιοχή. .. Τις αμέσως επόμενες μέρες, …υπεγράφη από τον Υπουργό μας η Κοινή Υπουργική Απόφαση με την οποία κηρύσσεται η περιοχή αυτή πράγματι πλημμυρόπληκτη …ώστε να αρχίσει η διαδικασία των καταβολών αποζημιώσεων, ατόκων δανείων κ.λ.π.. … Επιπλέον, …στην 5η επαρχιακή οδό Πάργας-Ανθούσας υπήρξε ένα πρόβλημα και εδώ και εννιά μήνες περίπου το ΥΠΕΧΩΔΕ χορήγησε ένα σημαντικό ποσό, 250.000 ευρώ, για να μπορέσει να τακτοποιηθεί αυτή η κατολίσθηση … Ένα σοβαρότερο πρόβλημα υπάρχει πράγματι στο δρόμο Πρέβεζας-Ηγουμενίτσας ...για το λόγο αυτό το Υ.ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε. ήδη έχει ολοκληρώσει μια πρώτη εκτίμηση …και ετοιμάζεται μια ολοκληρωμένη μελέτη από την οποία εκτιμάται ήδη ότι η πραγματική αποκατάσταση θέλει περί το 1,5 εκατομμύρια ευρώ για να γίνει σωστά και να μην έχουμε νέα καθίζηση στη περιοχή…»


Φυλλομετρώντας κανείς τις αποφάσεις αυτές, θυμάται έναν από τους κανόνες που διατυπώνει ο John Gall στο υπέροχο βιβλίο του «Πως Λειτουργούν Τα Συστήματα…Και Ιδίως, Πως Αποτυχαίνουν» (4):

« Κανόνας Ένατος. Ο Αληθινός Κόσμος Είναι Οτιδήποτε Καταγράφει Το Σύστημα » (5).

Για παράδειγμα, η απόφαση για τη χιονοθύελλα του Φεβρουαρίου 2004, αναφέρει ότι

«Η διαπίστωση αποκατάστασης της ζημιάς θα γίνεται από τον ΕΛ.Γ.Α., ή από επιτροπή, όπου αυτό κρίνεται αναγκαίο. Τα μέλη της επιτροπής ορίζονται από τον ΕΛ.Γ.Α.. Οι ανωτέρω τα διαπιστώνουν τον αριθμό των καρποφόρων δέντρων, τα στρέμματα των αμπέλων, ακτινιδίων, και μηδικής, που ανασυστάθηκαν, καθώς και το είδος της ανασύστασης που εφαρμόστηκε, χωριστά κατά κατηγορία…, και θα βεβαιώνουν την πραγματοποίηση της.»

Ένα άλλο σύστημα, αυτό της καθημερινότητας, και των οικονομικών της πτυχών, υπολογίζει διαφορετικά τις ζημιές. Επειδή η πληροφορία – με άλλα λόγια, η δυνατότητα που έχει κάποιος να επηρεάζει το μέλλον του – έχει οικονομική αξία, η ασάφεια και η αβεβαιότητα που φέρνει η φυσική καταστροφή στοιχίζουν. Και στοιχίζουν γιατί οδηγούν σε απώλεια εισοδημάτων, οικονομικών ευκαιριών και αποταμιεύσεων, και αλλαγή μοτίβων συμπεριφοράς και σχεδίων ζωής. Το αληθινό κόστος δεν είναι μόνο τα δέντρα, τα στρέμματα, και οι πλημμυρισμένοι δρόμοι: το αληθινό κόστος είναι ό,τι χρειάζεται μια κοινότητα ανθρώπων για να ζήσει πάλι φυσιολογικά. Μέχρι τότε, οι άνθρωποι αυτοί ήταν μόνοι τους. Τα ‘βγαλαν πέρα με ό,τι είχαν, και τους πόρους των μικρών τους κοινωνιών. Απλώς μια μέρα έμαθαν ότι θα έρθει η επιτροπή αποζημίωσης.

Και μετά τις πλημμύρες ; Η ξηρασία, ίσως: το έγκυρο επιστημονικό περιοδικό Science, καταγράφοντας τα αποτελέσματα μιας μελέτης προσομοίωσης για τις επιπτώσεις της αλλαγής του κλίματος με στην Ευρώπη (6), σημειώνει ότι:

«… οι μεσογειακές περιοχές φαίνονται να είναι οι πιο ευάλωτες στην αλλαγή του κλίματος... οι περισσότερες από τις οποίες συνδέονταν με αυξημένες θερμοκρασίες και μειωμένη βροχόπτωση. Οι επιπτώσεις περιλαμβάνουν έλλειψης νερού, αυξημένο κίνδυνο δασικών πυρκαγιών, μετακίνηση τυπικών ειδών δέντρων βορειότερα, και απώλεια γεωργικού δυναμικού…»

Αν έχουν δίκιο, είναι χρήσιμο να μην ξεχαστεί και ο πρώτος κανόνας του Gall (7):

«Κανόνας Πρώτος. Συνήθως, Τα Συστήματα Δεν Δουλεύουν Καλά, Ή Δεν Δουλεύουν Καθόλου»

  1. Απόφαση Υφυπουργού Οικονομίας Και Οικονομικών - Αγροτικής Ανάπτυξης Και Τροφίμων 244930/3.1.2006 (ΦΕΚ Β’ 5/4.1.2006).

  2. Απόφαση Υπουργών Οικονομίας Και Οικονομικών, Ανάπτυξης, Περιβάλλοντος Χωροταξίας Και Δημοσίων Έργων 554/Β.29/ 5.1.2006 (ΦΕΚ Β’ 16/ 13.1.2006).

  3. Πρακτικά της Βουλής, http://www.parliament.gr/ergasies/showfile.asp?file=syne060120.txt

  4. John Gall, Systemantics: how systems work... and especially how they fail , Pocket Books, 1978.

  5. The real world is whatever is reported to the system”.

  6. Schröter al., Ecosystem Service Supply and Vulnerability to Global Change in Europe, Science 25 November 2005: Vol. 310. no. 5752, pp. 1333 – 1337, DOI: 10.1126/science.111523.

  7. “Systems in general work poorly or not at all”.

Sunday, January 22, 2006

Iδεώδη άκαμπτα, μα διαχρονικά



Ο Alvyn Joseph Jr., στο βιβλίο του « 500 Έθνη: Μια Εικονογραφημένη Ιστορία Των Ινδιάνων Της Βόρειας Αμερικής» -  καταγράφει τη μαρτυρία μιας μικρής Ινδιάνας από το οικοτροφείο που την έκλεισαν οι λευκοί νικητές για να την εκπαιδεύσουν στους τρόπους και την θρησκεία τους (1):

«Κάθε μέρα την ακολουθούσε μια ακόμα ατέλειωτη μέρα, κάθε νύχτα... «Αύριο», είπε η αδελφή μου. Το αύριο δεν ήλθε ποτέ. Και έτσι περνούσαν οι ημέρες, και οι αλλαγές μέσα μου γινόντουσαν μόνιμες…Χάθηκαν οι ζωηρές εικόνες των γονιών μου, των αδελφών μου. Μόνο μια θολή εικόνα των πραγμάτων που κάποτε υπήρχαν . Απελπισμένη, προσπάθησα να κρατήσω το ξεθωριασμένο παρελθόν που σιγά-σιγά έσβηνε από το μυαλό μου…»

Ήταν τα χρόνια μετά το τέλος των πολέμων με τους Ινδιάνους, και της επίθεσης στον Ινδιάνικο πολιτισμό και την Ινδιάνικη θρησκεία… όλα αυτά όμως συνέβησαν πολύ μακριά, και πριν από πολύ καιρό. Σήμερα, έχουμε, π.χ., το άρθρο 2§2 του Πρώτου Πρωτοκόλλου της Σύμβασης Για Την Προστασία Των Δικαιωμάτων Του Ανθρώπου Και Των Θεμελιωδών Ελευθεριών (Ευρωπαϊκής Συμβάσεις Δικαιωμάτων Του Ανθρώπου), το οποίο επιβάλλει στα κράτη να σέβονται το δικαίωμα των γονέων, και μόνο αυτών,

«να εξασφαλίζουν τη μόρφωση και την εκπαίδευση (των παιδιών τους) σύμφωνα με τις δικές τους φιλοσοφικές και θρησκευτικές αντιλήψεις»

Έχουμε την απαγόρευση του προσηλυτισμού ( άρθρο 13§2 του Συντάγματος), και μια παλιά απόφαση του Συμβουλίου Της Επικρατείας (2) που τον ορίζει ως την

« δια πάσης φύσεως παροχών ή δι’ υποσχέσεως τοιούτων ή  άλλης ηθικής ή υλικής  περιθάλψεως... διά καταχρήσεως της απειρίας η εμπιστοσύνης ή δια  εκμεταλλεύσεως της ανάγκης, της πνευματικής αδυναμίας…»

προσπάθεια διείσδυσης στον στην συνείδηση ενός ανθρώπου με σκοπό την μεταβολή του περιεχομένου της.

Έχουμε, τέλος, το προεδρικό διάταγμα για την « Τροποποίηση του υπ' αριθμόν 65/1973 βασιλικού διατάγματος περί συστάσεως εν Χαϊδαρίω Αττικής ιδρύματος υπό την επωνυμία ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΕΙΟΝ ΟΡΦΑΝΟΤΡΟΦΕΙΟΝ ΘΗΛΕΩΝ και εγκρίσεως του οργανισμού αυτού» (ΦΕΚ Α’ 6/4.1.2006). Στο ίδρυμα αυτό, που επιχορηγείται και εποπτεύεται από το δημόσιο, καταλήγουν κορίτσια, τα οποία, μεταξύ άλλων,

«β) είναι οικονομικά αδύνατα και στερήθηκαν για οποιοδήποτε λόγο της προστασίας των γονέων τους, γ) είτε κρίνονται από τις αρχές ότι έχουν ανάγκη προστασίας...»

Σκοπός του,  

«είναι η με κάθε κατάλληλο, δυνατό, νόμιμο, και  πρόσφορο μέσο περίθαλψη εμπερίστατων κοριτσιών από την ηλικία της στοιχειώδους εκπαίδευσης τους... Το Ίδρυμα παρέχει όλα τα μέσα για την κάλυψη των υλικών, μορφωτικών και πνευματικών αναγκών των τροφίμων του κατά τα ελληνικά και χριστιανικά ιδεώδη... μπορεί να φιλοξενεί τα κορίτσια αυτά και μετά το πέρας των σπουδών τους, και να φροντίζει για την επαγγελματική, κοινωνική και οικογενειακή τους αποκατάσταση... »

Το 2000, σύμφωνα με τα στοιχεία της Εurostat (4), τα δημόσια έξοδα του ελληνικού κράτους για την παιδεία ήταν, ως ποσοστό του Α.Ε.Π.,  τα μικρότερα στην Ευρώπη των 16 (3.5%)... Άλλοι θεσμοί, όμως, ήδη καλύπτουν τα κενά. Οι υπόλοιποι, όσοι  μπορούν, ας χαρούν την αναβίωση των late sixties….

Υπογράφει, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Κάρολος Παπούλιας, και ο Υφυπουργός Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης, Γ. Κωνσταντόπουλος .


  1. Αlvyn Joseph Jr., 500 Nations: An Illustrated History of North American Indians, Pimlico, σ. 436.

  2. Δαγτόγλου, Ατομικά Δικαιώματα Α’, Εκδόσεις Σάκκουλα, σ. 399.  

  3. Εuropean Commission, Education across Europe 2003: Detailed tables, Luxembourg: Office for Official Publications of the European Communities, 2003, ISBN 92-894-5783-X, σ. 85.